กลางเดือนกรกฎาคม 2568 เมื่อถึงเวลากลับเข้าห้องเรียนหลังกินข้าวเที่ยงเสร็จ เด็กนักเรียนชั้น ป.3 โรงเรียนบ้านนาฝาย จ.ขอนแก่น เริ่มรู้สึกว่า ชั่วโมงเรียนคาบบ่ายของพวกเขา ไม่เหมือนเดิมเช่นทุกวัน เพราะห้องเรียนเล็กๆ ที่เคยมีแค่เก้าอี้และโต๊ะเขียนหนังสือสำหรับนักเรียน 12 คน วันนี้กลับดูหนาแน่นขึ้น

ไม่เพียงอุปกรณ์ถ่ายทำ กล้อง สายไฟ ที่วางอยู่เต็มห้อง แต่ที่ทำให้เด็กๆ รู้สึกตื่นเต้นยิ่งกว่า คือ สิ่งของที่วางอยู่บนโต๊ะ หน้าห้องเรียน

โรงเรียนบ้านนาฝาย จ.ขอนแก่น

“วันนี้ ครูจะพาพวกเรา ตามหา... อากาศสะอาด”

สาธิตา ไพเราะ หรือ “ครูแพร” บอกประโยคแรก หลังเริ่มเข้าสู่ชั่วโมงเรียน แต่แน่นอนว่า เพียงแค่นี้ ยังไม่สามารถทำให้เด็กๆ ละสายตาจากเครื่องมือวิทยาศาสตร์ ที่อยู่บนโต๊ะหน้าห้องเรียนได้

แต่ครูแพร ไม่ปล่อยให้เด็กๆ จ้องมองเจ้าเครื่องมือจิ๋วได้นาน เธอเริ่มดึงความสนใจเด็กๆ กลับมาที่บทเรียน ด้วย “เกม 4 มุม ชวนให้เชื่อ – Four Corners” กิจกรรมแรกของ EP.1 “ถาม AI อากาศสะอาด มีหรือไม่?” บทเริ่มต้นของ “หน่วยการเรียนรู้ ตามหา... อากาศสะอาด”

หน่วยการเรียนรู้ ตามหา... อากาศสะอาด” คืออะไร

เพื่อตอบโจทย์การเรียนรู้ในโลกที่ไม่เหมือนเดิม โดยเฉพาะ ภัยพิบัติ ที่มีความรุนแรงและทับซ้อนมากขึ้น การรับมือเพื่อให้อยู่รอดได้ในทุกภัย จึงอาจไม่สามารถใช้วิธีจัดการเรียนรู้แบบเดิม ที่แยกขาด แบ่งส่วน ความรู้ออกจากกัน แต่ต้องเป็นความรู้ที่เชื่อมโยงกัน และสามารถนำไปปรับใช้ได้จริงในชีวิตประจำวัน

หน่วยการเรียนรู้ ตามหา อากาศสะอาด จัดทำขึ้น เพื่อใช้จัดการเรียนรู้ในระดับประถมศึกษาตอนต้น (ป.3) มุ่งเน้นจัดการเรียนรู้เรื่อง มลพิษทางอากาศ โดยเฉพาะฝุ่นละอองขนาดเล็กไม่เกิน 25 ไมครอน หรือ PM 2.5 โดยการพัฒนาเนื้อหามาจากการทำงานร่วมกันของ ภาคีเครือข่ายการศึกษา ทั้งหน่วยงานรัฐ นักวิชาการ โรงเรียน ไทยพีบีเอส และที่สำคัญคือ ครูหน้างาน

นอกจากนี้ เนื้อหายังสอดคล้องกับ แนวทางการจัดการศึกษาฐานสมรรถนะ และหลักสูตรการศึกษาประถมศึกษาตอนต้น พุทธศักราช 2568 รวมทั้งเชื่อมกับหลักการสากลที่สำคัญ ได้แก่ กรอบความปลอดภัยรอบด้านในโรงเรียน (Comprehensive School Safety Framework-CSSF 2022-2030) และหลักการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ (Disaster Risk Reduction) ที่ประเทศไทยรับมาเป็นแนวทางปฏิบัติ

ยกระดับเป้าหมายการเรียนรู้ สะสมทักษะ เพิ่มฐานสมรรถนะ

เป้าหมายของหน่วยการเรียนรู้ คือ ทำให้นักเรียนชั้น ป.3 มีความเข้าใจแนวคิดพื้นฐานความรู้วิทยาศาสตร์ด้านการจัดการมลพิษทางอากาศ โดยเฉพาะฝุ่น PM 2.5 และมีความสามารถในการใช้เครื่องมือและประยุกต์ใช้เทคโนโลยีใกล้ตัว มาช่วยในการทําความเข้าใจปัญหา การคิดวิเคราะห์ ประเมินสถานการณ์ และนําพาตัวเองออกจากความเสี่ยงหรืออันตรายรอบด้าน อย่างรู้เท่าทัน 

จุดเน้นอยู่ที่การยกระดับความสามารถพื้นฐานการเรียนรู้ (Basic Literacy) 3 ด้าน ตามกรอบความสามารถ หลักสูตรใหม่ ปี 2568 คือ การอ่าน การเขียน และการคิดคํานวณ ไปประยุกต์ใช้ในชีวิตประจําวัน ตามกรอบความสามารถ (Functional Literacy) อย่างน้อย 3 ด้านจาก 5 ด้าน กล่าวคือ ความสามารถด้านวิทยาศาสตร์ สิ่งแวดล้อมและเทคโนโลยี ความสามารถด้านสุขภาพกายและจิต ความสามารถด้านสังคมและความเป็นพลเมือง

หน่วยการเรียนรู้นี้ กำหนดกรอบเวลาการเรียนรู้ทั้งหมด 80 ชั่วโมง ครอบคลุมทั้งภาคเรียนที่ 1 และภาคเรียนที่ 2 ทั้งหมด 20 EP. รวม 4 ซีซั่น แนวคิดหลักในแต่ละซีซั่น เริ่มจากซีซั่นแรก เช็กสุขภาพ เรียนรู้ผลกระทบและการป้องกันสุขภาพจากภัยฝุ่น PM 2.5, ซีซั่น 2 เช็กค่าฝุ่น เรียนรู้การติดตามข้อมูล แจ้งเตือนค่าฝุ่น และซ้อมแผนเผชิญเหตุ, ซีซั่น 3 เช็กต้นทาง ว่าด้วยการทำความเข้าใจฝุ่น PM 2.5 ว่ามาจากไหน และมีแนวทางแก้ปัญหาอย่างไร และซีซั่นสุดท้าย เช็กโครงงาน ให้นักเรียนจัดทำโครงงานช่วยแก้ปัญหา

ทั้งนี้ เพื่อให้ครู หน่วยงานและองค์กรด้านการศึกษ ตลอดจนผู้สนใจทั่วไป สามารถทำความเข้าใจเนื้อหาหน่วยการเรียนรู้นี้ได้มากที่สุด จึงมีการเผยแพร่ เอกสารฉบับเต็มในรูปแบบ PDF File ที่สามารถนำไปใช้จัดการเรียนรู้ในห้องเรียนได้ทันที รวมทั้งจัดทำ คลิปวิดีโอห้องเรียนสาธิต ตั้งแต่ EP.1 – 15 เผยแพร่ทางแพลตฟอร์มออนไลน์ของไทยพีบีเอส (ผู้สนใจ สามารถดาวน์โหลดเอกสาร และรับชมคลิปวิดีโอห้องเรียนสาธิต ตั้งแต่ EP.1 - 15 จากลิงค์ท้ายบทความนี้)

หลังสอนจบ ครูแพร สะท้อนสิ่งที่เห็นในห้องเรียนว่า แม้เด็กๆ ดูจะให้ความสนใจ กล้องจุลทรรศน์ ที่ครูนำมาใช้ประกอบการสอนในวันนี้มากเป็นพิเศษ แต่เมื่อต้องทำกิจกรรมอื่น นอกจากการส่องกล้องจุลทรรศน์ เด็กๆ ก็สนุกและกระตือรือร้นที่จะเรียนรู้ ไม่น้อยไปกว่ากัน

“ระหว่างที่ดูคลิปวีดีโอ เด็กๆ ก็ตื่นเต้น เพราะมันเป็นข้อมูลใหม่สำหรับเค้า พอถามว่ารู้สึกยังไงตอนดูวีดีโอบางคนก็บอกว่ากลัว PM 2.5 ซึ่งมันเชื่อมโยงไปกิจกรรมต่อไป คือหน้าตาของฝุ่นจิ๋ว เราให้เขาจินตนาการว่าฝุ่นหน้าตาเป็นยังไง ซึ่งมีบางคนใช้ข้อมูลจากในวีดีโอที่บอกว่าฝุ่น PM 2.5 เกาะตัวกันเป็นพังผืด ไปวาดเป็นภาพฝุ่นที่เขาจินตนาการ”

ครูแพร บอกว่า ตอนแรกก็ไม่ได้คิดว่าเขาจะจำข้อมูลได้ จากการดูแค่ไม่กี่วินาที แต่นักเรียนบอกกับเธอว่า เขาเห็นภาพจากคลิป ก็เลยวาดตามที่เห็น สะท้อนเด็กๆ ให้ความสนใจกับสิ่งที่ครูนำเสนอเสมอ

โรงเรียนน้ำพอง จ.ขอนแก่น

โรงเรียนน้ำพอง จ.ขอนแก่น เป็นอีก 1 แห่งที่อาสาเปิดห้องเรียนสาธิต ด้วยความที่เป็นโรงเรียนขนาดใหญ่ประจำอำเภอ เปิดสอนตั้งแต่ชั้นอนุบาลถึง ป.6 เพื่อให้เข้าถึงนักเรียนได้ทุกคน ทำให้ในแต่ละครั้งที่ต้องเปิดห้องเรียนสาธิต นอกจากมีครู 1 คน ทำหน้าที่เป็นผู้สอนหลักแล้ว ต้องมีครูผู้ช่วยอีก 1 คน

ชนกชนาถ ชื่นมณี หรือ ครูอิ๋ว หัวหน้าวิชาการ รร.น้ำพอง บอกว่า หลังจากได้ใช้หน่วยการเรียนรู้กับนักเรียนชั้น ป.3 พบว่า แม้ดูเหมือนเนื้อหาจะมีทั้งยากและเยอะ แต่ก็ไม่ยากเกินไปสำหรับเด็ก ป.3 โดยเฉพาะ EP.13 ที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับการพิจารณา ร่างกฎหมาย PRTR* ที่อาจทำให้รู้สึกในตอนแรกว่า ไกลตัวสำหรับเด็ก ป.3 แต่พอถึงเวลาสอนจริง กลับไม่เป็นอย่างที่กังวล

“ตอนแรกก็กังวลเรื่องกฎหมาย แต่พอคิดว่าเราก็พูดในลักษณะที่เขาเข้าใจง่ายๆ เทียบกับว่าเขาขี่มอเตอร์ไซค์ที่ไม่ถูกกฎ เค้าก็รู้ว่าเค้าทำผิดกฎ กฎอันนั้นแหละ คือกฎหมาย แต่เป็นกฎหมายเกี่ยวกับการขับขี่ แต่อันนี้เป็นกฎหมายสิ่งแวดล้อม ชื่อเขาอาจจะจำไม่ได้ แต่พอเราเรียกแค่ตัวย่อ เขาก็จะจำตัวย่อกับเรา แล้วเราก็บอกคีย์เวิร์ดเขาว่า อันเนี้ยมันพูดถึงเรื่องการปล่อย แล้วก็การขนส่งขนย้าย เขาก็เข้าใจ”

เมื่อเด็กๆ เข้าใจ บรรยากาศในห้องเรียนก็เต็มไปด้วยความสนุก และกระตือรือร้นที่จะตอบคำถาม ถ้าครูขอให้ช่วยกันอ่าน เด็กๆ ก็เต็มที่ ลุกขึ้นช่วยกันอ่านทุกคน แม้กระทั่งคนที่ไม่ค่อยลุกขึ้นตอบคำถาม และเมื่อเด็กๆ สนุกกับการเรียนรู้ สมรรถนะก็จะเกิดตามมา

“เห็นชัดว่า เด็กๆ ได้พัฒนาทักษะการอ่าน และนอกจากอ่านแล้วเขาต้องกลับมาคิดว่า มีอันไหนที่สอดคล้องกับกฎหมายที่เขากำลังดูอยู่ แล้วก็หลังจากนั้น เขาก็ได้ทำงานร่วมกัน เห็นชัดเลยว่าได้แชร์กัน มีการโหวตเกิดขึ้น ไม่ใช่แบบฉันคนเดียวนะ แต่โหวตกันก่อน มีการได้ทำงานร่วมกันเป็นกลุ่ม”

ห้องเรียนสาธิต EP.11 หิมะดํา: รอยไหม้ภาคเกษตร ของ ครูอริศรา ศาลาพระจันทร์ หรือ ครูเอม โรงเรียนบ้านพร้อมบุญ จ.ขอนแก่น เป็นอีกหนึ่งแห่ง ที่ยืนยันผลเช่นเดียวกับ โรงเรียนน้ำพอง

โรงเรียนบ้านพร้อมบุญ จ.ขอนแก่น

ครูเอม เล่าว่า ไฮไลท์ของห้องเรียนวันนี้คือ การฝึกคิดวิเคราะห์ข้อมูลตัวเลข การเผาอ้อย ที่ต้องเชื่อมโยงกับการทำความเข้าใจ แผนฝุ่นชาติ ขณะที่โดยทั่วไปเด็ก ป.3 ยังเรียนเลขไม่ถึงหลักสิบล้าน ทำให้เด็กๆ ก็งงกับตัวเลขหลักสิบล้านที่เขาเพิ่งเคยเจอครั้งแรก แต่ครูเอม ก็คาดการณ์แล้วว่าต้องเจอกับสถานการณ์นี้ และเตรียมตัวช่วยในขั้นตอนนี้มาเต็มที่

“เราจะเน้นรูปภาพ เพื่อให้เขาเห็นความแตกต่าง และเข้าใจสิ่งที่เราสอนมากขึ้น ให้เด็กๆ ช่วยกันเอาข้อมูล มาทำเป็นแผนภูมิ บางคนยังไม่เคยทำแผนภูมิเลย แต่ก็มีบางคนเคยเห็นแล้ว ก็ช่วยเพื่อน พาเพื่อนทำ พอเราแปลข้อมูลเป็นแผนภูมิ ก็เลยทำให้เขาเข้าใจได้ง่ายขึ้น”

ครูเอม มองว่า การเรียนรู้วันนี้ ได้เห็นเด็กๆ เกิดทักษะการคิดวิเคราะห์ ที่สามารถเชื่อมโยงกับชีวิตประจำวันได้ โดยเฉพาะในช่วงที่มีปัญหาฝุ่น PM 2.5 เด็กๆ รู้ว่า เขาต้องป้องกันตัวเองยังไง นอกจากนี้ ยังเกิดทักษะการสื่อสาร รู้ว่าการอธิบายด้วยเหตุผลและข้อมูลคืออะไร และต้องทำอย่างไร ซึ่งจากสิ่งที่เห็นนี้เอง ครูเอม คิดว่า แนวทางการจัดการเรียนรู้แบบนี้ ควรไปต่อ

“ถ้าหากการสอนแบบนี้ มันเป็นอนาคตของการศึกษา คุณครูพร้อมสนับสนุน คือพร้อมที่จะก้าวไปกับการศึกษา แล้วก็กับตัวเด็กๆ ด้วย”

ห้องเรียนเปลี่ยน เด็กเปลี่ยน

นอกจากเนื้อหาที่เชื่อมโยงบูรณาการหลายความรู้ การพัฒนา สมรรถนะ ที่เหมาะสมกับเด็กนักเรียน ป.3 เป็นอีกหนึ่งเรื่อง ที่ครูผู้สอนห้องเรียนสาธิต หน่วยการเรียนรู้ ตามหา อากาศสะอาด เห็นความเปลี่ยนแปลงที่ชัดเจน

ครูสุภาพร ชุมแววาปี หรือ ครูภา โรงเรียนมัญจาคริสเตียน จ.ขอนแก่น บอกกับไทยพีบีเอส หลังสอนจบEP.15 ซึ่งเป็น EP. สุดท้ายของการเรียนในห้อง ก่อนเข้าสู่ซีซั่น 4 ที่เน้นการทำโครงงาน ครูภา พบว่า เริ่มเห็นความเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นกับลูกศิษย์ตัวน้อย

โรงเรียนมัญจาคริสเตียน จ.ขอนแก่น

ในด้านกายภาพ ครูภา พบว่า เด็กๆ รู้จักการป้องกันตนเองด้วยการใส่หน้ากาก ในวันที่เขารู้สึกว่า อากาศเริ่มขมุกขมัว นอกจากนั้น เด็กๆ ยังสามารถให้ข้อมูลหรือช่วยเตือนคนใกล้ชิด ให้ระวังอันตรายจากภัยฝุ่นพิษด้วย

ขณะที่ การเปลี่ยนแปลงทางด้านสมรรถนะ ครูภา พบว่า เด็กๆ สามารถปฏิบัติได้ตามเป้าหมายสมรรถนะในแต่ละ EP. ของหน่วยการเรียนรู้นี้ ทั้งการที่เด็กๆ จัดการตัวเองได้ดีมาก แล้วก็เรียนรู้ร่วมกับคนอื่นได้ดี เข้ากับเพื่อนได้ รู้ว่าต้องทำยังไงให้อยู่รอดปลอดภัย รู้วิธีใช้เทคโนโลยีเพื่อเพิ่มการเรียนรู้ของตนเอง วิเคราะห์ข้อมูลได้

“ครูภาไม่กล้าการันตีแทนห้องเรียนของคุณครูท่านอื่น แต่สำหรับห้องเรียนของครูภาเอง ยืนยันว่า หลักสูตรนี้สามารถสร้างเด็กได้เลย เพราะว่ามันครบทั้ง 6 สมรรถนะที่เด็กต้องมี อาจจะมากบ้างน้อยบ้างสนุกบ้างเป็นวิชาการบ้าง แต่ถือว่าหน่วยการเรียนรู้นี้สุดยอด ถ้ามีโอกาสขยายวงออกไปก็จะดีมาก”

ยึดกรอบ หลักสูตรฐานสมรรถนะ 2568

“ต้องบอกก่อนว่า เราทำหน่วยการเรียนรู้นี้ ไม่ได้หลุดออกจากตัวหลักสูตรของกระทรวงศึกษา ไม่ได้ออกแบบไปเรื่อย แต่อยู่ภายใต้หลักสูตรอยู่แล้ว”

สันติพงษ์ ช้างเผือก ผู้ชำนาญการอาวุโส ศูนย์สื่อสาธารณะเพื่อเด็กและการเรียนรู้ ไทยพีบีเอส ในฐานะหนึ่งในภาคีที่ร่วมออกแบบและพัฒนา หน่วยการเรียนรู้ ตามหา... อากาศสะอาด กล่าวยืนยันถึงกรอบแนวคิด ที่ใช้เป็นกรอบหลักในการออกแบบมาตั้งแต่ต้น ต่อเนื่องมาจนถึงการพัฒนาต่อยอดเนื้อหาให้สมบูรณ์มากขึ้น

สันติพงษ์ ย้ำว่า หน่วยการเรียนรู้นี้ จะมีประโยชน์ต่อครูและโรงเรียน ที่กำลังจะเข้าสู่ หลักสูตรฐานสมรรถนะ ที่ สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน หรือ สพฐ. ได้เริ่มนำร่องดำเนินการมาตั้งแต่ปีการศึกษา 2568 ระดับปฐมวัย จนถึงประถมศึกษาตอนต้น และขยายครอบคลุมไปถึงระดับประถมศึกษาตอนปลายในปีการศึกษา 2569

“หน่วยการเรียนรู้นี้อยู่ในสถานะหน่วยบูรณาการ ถ้าครูดูไปที่เป้าหมายสุดท้ายของช่วงชั้น ป.3 แล้วดูว่าเขามีเกณฑ์ความสามารถอะไร จะรู้เลยว่า หน่วยนี้อยู่ในเกณฑ์นั้นแหล่ะ มันไม่ได้ยากเพราะคนออกแบบร่วมกันก็เป็นครู”

โรงเรียนสนามบิน จ.ขอนแก่น

โรงเรียนฮั่วเคี้ยววิทยาลัย จ.ขอนแก่น

กรณีโรงเรียนที่เข้าร่วมหลักสูตรฐานสมรรถนะของ สพฐ. ตั้งแต่ปีการศึกษา 2569 ที่สามารถขยายไปได้ถึงระดับประถมศึกษาตอนปลาย (ป.4-6) ก็สามารถดึงบางกิจกรรมของหน่วยการเรียนรู้นี้ไปใช้ได้ เช่น เรื่องภาษาและการสื่อสารของ ป.4 ที่เป็นการควบรวมกันระหว่างเขียนกับอ่าน เพราะในหน่วยการเรียนรู้นี้จะกิจกรรมที่เด็กๆ ต้องสื่อสารตลอดเวลา ส่วนกลุ่มโรงเรียนที่เพิ่งเข้าร่วมหลักสูตรของ สพฐ. ในปีการศึกษา 2569 ในระดับปฐมวัยก็มี หน่วยการเรียนรู้ “ฝุ่นจิ๋ว ภัยที่มองไม่เห็น” ที่สามารถนำไปใช้ได้เลย

โรงเรียนศรีซำสูง จ.ขอนแก่น

“มันจะต้องไปตอบว่า ที่ทำทั้งหมดเพื่ออะไร เป้าหมายคือ เพื่อยกระดับคุณภาพการศึกษาของเรา โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การศึกษาในโลกยุคใหม่ที่เด็กๆ จะต้องโตขึ้นไปเจอสถานการณ์ความเปลี่ยนแปลงของโลก และมลพิษทางอากาศ ซึ่งเป็นเรื่องใหญ่มากๆ มองไม่เห็น แต่เจ็บจริง ตายจริง คิดว่าโจทย์นี้ น่าจะเป็นโจทย์ที่ชัด”

โรงเรียนบ้านดอนหันวิทยาสาร จ.ขอนแก่น

โรงเรียนมหาไถ่ศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือขอนแก่น จ.ขอนแก่น

คลิก รับชมคลิปห้องเรียนสาธิต EP.1 - EP.15 พร้อมดาวน์โหลดเอกสารหน่วยการเรียนรู้ ในรูปแบบ PDF File ฟรี ที่นี่ :

Link ชมห้องเรียนสาธิต หน่วยการเรียนรู้ ตามหา อากาศสะอาด ที่เวบไซต์ ALTV