อีกไม่ถึงครึ่งปี ห้องเรียนปฐมวัยทั่วประเทศกำลังจะก้าวเข้าสู่การเปลี่ยนผ่านครั้งสำคัญในรอบ 10 ปี เมื่อกระทรวงศึกษาธิการเตรียมประกาศใช้ หลักสูตรการศึกษาปฐมวัย พุทธศักราช 2569 แทนหลักสูตรฉบับเดิม พ.ศ.2560 อย่างเป็นทางการตั้งแต่ปีการศึกษา 2570 เป็นต้นไป

 หัวใจสำคัญของหลักสูตรฉบับใหม่นี้ คือการยึดแนวคิด “การจัดการศึกษาฐานสมรรถนะ” (Competency-based Education) ที่มุ่งพัฒนาเด็กอย่างเป็นองค์รวมผ่านการเล่น การลงมือปฏิบัติ และประสบการณ์ตรง โดยไม่จัดเป็นรายวิชา และไม่มุ่งเน้นการสอบแข่งขัน

 แต่คำถามสำคัญที่หลายคนอยากรู้คือ ในวันที่นโยบายกำลังจะเดินหน้า ครูปฐมวัยที่กำลังสอนอยู่ในห้องเรียนจริง พร้อมรับมือกับความเปลี่ยนแปลงนี้มากน้อยเพียงใด?

ก้าวแรกของการเปลี่ยนผ่าน เริ่มที่ “Mindset ของครู”

จากการพูดคุยกับครูปฐมวัยในเขตพื้นที่นำร่อง 100% อย่าง สพป. อุดรธานี เขต 1 และ สพป. กาฬสินธุ์ เขต 2 เสียงสะท้อนแรกที่ตรงกันคือ ความพร้อมของหลักสูตรใหม่ไม่ได้เริ่มต้นที่ตำราหรือเอกสาร แต่ต้องเริ่มที่ตัวผู้สอนเอง

“สิ่งแรกที่จะต้องเริ่มก็คือตัวคุณครูเอง ต้องเปิดใจและเปลี่ยน Mindset ค่ะ... เพราะว่าตัวหลักสูตรฐานสมรรถนะเนี่ย เราจะต้องรู้ว่าเมื่อจบชั่วโมงเนี้ย เด็กจะต้องได้ความสามารถอะไร แล้วเขาจะสามารถนำความสามารถเหล่านั้นไปใช้ในชีวิตประจำวันได้อย่างไร” จันทร์จุฑา สารพิมพา “ครูหมวย” โรงเรียนบ้านหนองสวรรค์(ไชยเชียงพิณ) จ.อุดรธานี

ภายใต้กรอบหลักสูตร พ.ศ.2569 ได้กำหนดเป้าหมายความสามารถผู้เรียนไว้ 4 ด้านหลัก ได้แก่ ด้านสุขภาวะทางกาย ด้านอารมณ์ จิตใจ และสังคม ด้านความเป็นพลเมืองและความเป็นไทย และด้านสติปัญญา โดยเน้นการประเมินผลตามสภาพจริงอย่างต่อเนื่องระหว่างการจัดกิจกรรม เช่น การสังเกต การบันทึกพฤติกรรม และการรวบรวมผลงานเป็นสารนิทัศน์ โดยไม่ใช้แบบทดสอบ

 แม้แนวทางนี้จะช่วยลดภาระการประเมินวัตถุประสงค์ย่อยที่เคยมีนับสิบข้อในหลักสูตรเดิม แต่ในทางปฏิบัติ ครูผู้สอนก็ต้องปรับบทบาทจากการเป็นผู้ป้อนความรู้ มาเป็นผู้สังเกตการณ์อย่างใกล้ชิด ไปพร้อมกับการสอน

“เราอาจจะมีภาระตรงที่ต้องสังเกตพฤติกรรมเด็กแล้วก็บันทึกไปด้วย นั่นก็คือสิ่งที่เพิ่มขึ้นมา แต่สิ่งที่เราได้กลับมา คุณครูคิดว่ามันทำให้เราได้เรียนรู้ในเด็กในแต่ละคนมากขึ้นว่า เขามีความสามารถทางด้านไหน เพื่อที่จะไปปรับประสบการณ์สอนให้เหมาะสมกับเด็กต่อไป” ณัฐพร แก้วสีหา “ครูไข่มุก” โรงเรียนนาบงวิทยา จ.กาฬสินธุ์

กลยุทธ์ห้องเรียนเล็ก เมื่อครู 1 คน ต้องดูแลเด็กควบชั้น

ความท้าทายสำคัญข้อหนึ่งของโรงเรียนขนาดเล็ก คือการที่ครู 1 คนต้องรับผิดชอบการสอนแบบ ควบชั้น (อนุบาล 2 และอนุบาล 3 รวมกัน) แต่ทั้งครูหมวยและครุไข่มุกได้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่าสามารถจัดการเรียนรู้ฐานสมรรถนะได้จริง ผ่านเทคนิคการสอนที่ยืดหยุ่น

อย่างแรกคือ 1 หน่วย 2 ระดับ ใช้แผนและหน่วยการเรียนรู้เดียวกัน แต่ปรับระดับความยาก-ง่ายของคำถามและการประเมินผลให้สอดคล้องกับพัฒนาการของแต่ละช่วงวัย

พลัง “พี่ช่วยน้อง” จัดกิจกรรมกลุ่มให้เด็กอนุบาล 3 คอยเป็นพี่เลี้ยงแนะนำน้องอนุบาล 2 ซึ่งช่วยลดความวุ่นวายในชั้นเรียนและสร้างภาวะผู้นำให้เด็กโตไปพร้อมกัน

สื่อทำมือใกล้ตัว ประยุกต์ใช้วัสดุเหลือใช้ เช่น การนำถุงกาแฟมาทำเป็นหุ่นมือตัวละคร ควบคู่กับการดัดเสียงเล่าเรื่องหลายบทบาทเพื่อดึงดูดความสนใจเด็ก

เมื่อครูเปลี่ยน เด็กก็เปลี่ยนจริง

ผลลัพธ์จากการใช้หลักสูตรใหม่เพียง 5-6 เดือน ครูหมวยและครูไข่มุก ต่างสะท้อนตรงกันว่า เห็นพัฒนาการของเด็กปฐมวัยอย่างเป็นรูปธรรม

ครูหมวย เล่าถึงความเปลี่ยนแปลงที่เห็นได้ชัด ระบุว่า “เด็กมีความกล้ามากขึ้น กล้าที่จะคิด กล้าที่จะทดลอง กล้าที่จะทำ” พร้อมเสริมว่าเด็กสามารถยอมรับข้อผิดพลาด และปรับเปลี่ยนวิธีแก้ปัญหาด้วยตนเองได้เมื่อผลลัพธ์ไม่เป็นไปตามที่คาดหวัง

เช่นเดียวกับห้องเรียนของ ครูไข่มุก ที่ใช้หน่วยการเรียนรู้เรื่อง “ฝุ่นจิ๋ว ภัยที่มองไม่เห็น” ซึ่งเด็กๆ ไม่ได้แค่ท่องจำความรู้ แต่สามารถเชื่อมโยงไปใช้ดูแลตัวเองในชีวิตประจำวันได้จริง

“เราไม่ได้ต้องการให้เขารู้ว่า ฝุ่น หรือ PM 2.5 ในการจดจำว่า PM 2.5 คืออะไร แต่เราต้องการให้เขาได้รู้จักการสังเกต การลงมือทำ การทำงานร่วมกับเพื่อน แล้วก็การที่เขาได้รู้จักการดูแลสุขภาพตนเองให้เหมาะสมกับวัยของเขา”

เสียงสะท้อนถึงฝ่ายบริหาร อย่าทิ้งครูโรงเรียนเล็กไว้ข้างหลัง

เบื้องหลังความสำเร็จของพื้นที่นำร่อง 100% ปัจจัยสำคัญที่ทำให้ครูไม่รู้สึกโดดเดี่ยว คือ พลังเครือข่าย (PLC) ทั้งการสนับสนุนจากศึกษานิเทศก์ (ศน.) ที่คอยติดตามและส่งต่อเครื่องมืออย่างใกล้ชิด คณาจารย์จากมหาวิทยาลัยในพื้นที่ รวมถึงภาคีเครือข่ายอย่าง Thai PBS ที่ร่วมออกแบบแผนและสื่อการเรียนรู้

อย่างไรก็ตาม ในฐานะครูผู้ปฏิบัติงานหน้างาน ได้ฝากข้อเสนอแนะสำคัญไปยังผู้กำหนดนโยบายและผู้บริหาร ทำยังไงที่จะช่วยให้ครูปฐมวัยทั่วประเทศเดินหน้าได้อย่างมั่นคง ไปพร้อมกับหลักสูตรใหม่นี้

“ครูโรงเรียนขนาดเล็ก ภาระงานค่อนข้างเยอะ ถ้าเป็นความต้องการ ก็คงอยากจะได้แนวทาง อยากจะได้ไกด์ไลน์ ที่เราสามารถใช้ได้เลย เราไม่ต้องย่อยอีกแล้ว”

“ก็อยากจะให้ผู้ที่ออกแบบแผน ทำให้มันเข้ากับบทบาทของโรงเรียนขนาดเล็ก โดยคำนึงถึงและมองเห็นว่า ในภาระงานของคุณครู ไม่ได้มีเพียงเฉพาะการสอนแน่นอน”

การนับถอยหลังสู่หลักสูตรการศึกษาปฐมวัย พ.ศ.2569 จึงไม่ใช่เพียงเรื่องของการปรับเปลี่ยนเอกสารทางวิชาการ แต่คือการลงทุนครั้งสำคัญกับอนาคตของเด็กไทย หากระบบและนโยบายสามารถหนุนเสริมเครื่องมือที่พร้อมใช้ ลดภาระงานที่ไม่จำเป็น และจัดสรรทรัพยากรอย่างต่อเนื่อง คุณครูปฐมวัยทั่วประเทศก็พร้อมที่จะก้าวออกจากกรอบเดิม เพื่อสร้างรากฐานชีวิตที่แข็งแรงให้แก่เด็กๆ ได้อย่างเต็มศักยภาพ